W pierwszej części pokazaliśmy, że Nowy Testament używa greckich słów σταυρός (staurós) i ξύλον (xýlon) na określenie narzędzia egzekucji Jezusa, a same Ewangelie nie podają technicznego opisu jego kształtu. W tej części skupiamy się na pytaniu bardziej szczegółowym: czy istnieją bibliści i autorzy o profilu biblijnym, którzy bronili tezy, że Jezus zginął na prostym palu/słupie, a nie na krzyżu z poprzeczką?
Odpowiedź brzmi: tak — takie twierdzenie ma swoich wyraźnych zwolenników. Ich argumentacja zwykle idzie dwutorowo: (1) język (znaczenie staurós w grece) oraz (2) milczenie Ewangelii co do kształtu.
1) Henry Dana Ward (1871): „stauros” jako „pionowy pal/słup”
Jednym z najbardziej bezpośrednich autorów broniących „pala” był Henry Dana Ward. W swojej pracy History of the Cross (1871) przedstawia rozumowanie oparte na języku: wskazuje, że staurós nie niesie w sobie koniecznie idei dwóch belek krzyżujących się jak w dzisiejszym znaku krzyża. Ward pisze wprost, że „Stauros oznacza pionowy pal, mocny słup” i dodaje, że to do tak rozumianego stauros Rzymianie przybijali ręce i stopy skazańców.
Dla przejrzystości: Ward nie twierdził tylko, że „mógł to być pal”, ale formułował to stanowisko dość stanowczo, łącząc je z polemiką przeciwko późniejszemu rozwojowi symboliki krzyża w chrześcijaństwie.
2) E. W. Bullinger i „Appendix 162” do The Companion Bible: „zawsze jedno drewno”
Bardzo często cytowanym autorem jest Ethelbert William Bullinger (znany komentator biblijny). W dodatku do The Companion Bible (Appendix 162) argumentuje, że staurós oznacza „pionowy pal/słup” i pada tam zdanie wyjątkowo mocne: „Nigdy nie oznacza dwóch kawałków drewna… zawsze jedną część”.
Bullinger dorzuca też ważny dla dyskusji szczegół: Nowy Testament niekiedy używa słowa xýlon („drewno / drzewo / belka”) w odniesieniu do śmierci Jezusa (np. Dz 5:30; 10:39; 13:29; Ga 3:13; 1 P 2:24), co ma pasować do idei „jednego kawałka drewna”.
3) W. E. Vine (słownik NT): „upright pale or stake”
Kolejnym nazwiskiem, na które często powołują się zwolennicy tezy „pal”, jest W. E. Vine. W jego słowniku terminów NT (hasło „Cross, Crucify”) pojawia się stwierdzenie, że staurós oznacza „w podstawowym sensie: pionowy pal/słup”. Vine zaznacza też, że pierwotnie należy odróżniać to od późniejszej „kościelnej” formy krzyża z dwiema belkami.
To ważne: Vine argumentuje na poziomie znaczenia podstawowego (etymologicznego i klasycznego), a nie na poziomie „rekonstrukcji historycznej” jednej, standardowej techniki rzymskiej. Jego wypowiedź jest więc dla wielu „językowym punktem zaczepienia”, choć nie rozstrzyga automatycznie realnego kształtu narzędzia w konkretnej egzekucji.
4) John Denham Parsons (1896): „stauros nie znaczy koniecznie krzyż”
John Denham Parsons w książce The Non-Christian Cross (1896) prowadzi rozbudowaną krytykę historii symbolu krzyża i przy okazji stawia pytanie o sam staurós. Pisze, że kara „śmierci na stauros” obejmowała różne formy użycia pala/słupa (w tym przebicie palem oraz przybicie do pala) i dodaje, że nawet gdyby przyjąć samo „przybicie” (a nie przebicie), to i tak należałoby dopiero udowodnić istnienie poprzeczki, by mówić o krzyżu w dzisiejszym sensie.
Parsons ujął to dość obrazowo: twierdzi, że staurós na początku naszej ery „nie znaczył krzyża bardziej, niż angielskie stick znaczy crutch” — czyli słowo jest szersze niż jeden szczególny kształt.
Fundament językowy: co mówi klasyczny leksykon grecki
W tej dyskusji ciągle wraca pytanie: jak rozumiano staurós w grece poza Nowym Testamentem? Klasyczny leksykon LSJ (Liddell–Scott–Jones) podaje dla σταυρός znaczenie typu „pionowy pal/słup”, z odniesieniami do literatury klasycznej.
To wspiera ogólną tezę zwolenników „pala”: rdzeń znaczeniowy słowa jest „pionowy element”, a dopiero kontekst egzekucji mógł (ale nie musiał) obejmować także element poprzeczny.
„Tabliczka nad głową” — czy to wyklucza pal?
Jednym z częstych zarzutów jest wers z Mateusza 27:37, gdzie czytamy, że napis z winą Jezusa umieszczono „nad jego głową” (por. też Mk 15:26; Łk 23:38; J 19:19–22).
Na pierwszy rzut oka wielu osobom kojarzy się to z klasycznym wizerunkiem krzyża, gdzie belka pionowa wystaje ponad poprzeczkę i nad nią da się umieścić tabliczkę. Zwolennicy „pala” odpowiadają jednak: to sformułowanie samo w sobie nie rozstrzyga kształtu, bo również przy palu można umieścić napis „nad głową”.
Jak to rozumieć bez naciągania tekstu?
Jeśli przyjąć wariant, w którym skazaniec ma ręce uniesione (np. nad głową) i przymocowane do pionowego słupa, to tabliczka mogła znajdować się powyżej miejsca, gdzie znajdowała się głowa — nawet jeśli ręce były wyżej. Ewangelie nie precyzują, czy napis był „nad dłoniami”, „nad poprzeczką” albo „nad wierzchołkiem konstrukcji”; mówią tylko o relacji względem głowy. W takim ujęciu argument o tabliczce staje się argumentem zgodności, a nie argumentem wykluczenia: pal nadal jest możliwy.
Tomasz i „ślady po gwoździach” — czy to wymaga poprzeczki?
Drugi popularny zarzut dotyczy sceny z Jana 20:25, gdzie Tomasz mówi o „śladach po gwoździach” na rękach Jezusa (a później o włożeniu ręki w bok). Czasem dodaje się do tego nawiązanie do „rąk i nóg” (np. Łk 24:39), choć Łukasz nie mówi wprost o gwoździach.
Tu również da się to ująć rzetelnie:
Po pierwsze, samo stwierdzenie o „gwoździach” nie podaje liczby gwoździ ani dokładnego sposobu przybicia. Tekst Jana mówi o „śladach po gwoździach” (liczba mnoga), co naturalnie pasuje do dwóch rąk — ale nadal nie przesądza, czy ręce były rozłożone na poprzeczce, czy uniesione i przymocowane do pionowego słupa w innej pozycji.
Po drugie, nawet jeśli ktoś zakłada przybicie osobno każdej ręki (co jest intuicyjne), to nadal nie wynika z tego konieczność istnienia belki poprzecznej. Można bowiem wyobrazić sobie przybicie obu rąk do pionowego elementu na przykład obok siebie, a „ślady” nadal byłyby na „rękach”.
Po trzecie, scena z Tomaszem skupia się na rozpoznaniu Jezusa przez znaki męki (ręce, bok), a nie na technicznym opisie narzędzia egzekucji. To znów sprawia, że jest to argument raczej o realności ukrzyżowania/przybicia, a nie o geometrii konstrukcji.
W konsekwencji: argument o gwoździach jest zgodny zarówno z krzyżem z poprzeczką, jak i z wariantem „pal/słup”, ponieważ Ewangelie nie podają danych, które zamykałyby sprawę po jednej stronie.
Co z tego wynika?
Zgromadzone wyżej źródła pokazują, że teza „pal zamiast krzyża” ma swoich obrońców wśród autorów biblijnych i leksykografów, a ich argumenty zwykle brzmią tak:
Po pierwsze: znaczenie podstawowe staurós w grece klasycznej bywa definiowane jako pionowy pal/słup, co potwierdzają słowniki i leksykony.
Po drugie: niektórzy autorzy (Ward, Bullinger, Vine) formułowali na tej podstawie wniosek, że narzędzie egzekucji Jezusa było jednobelkowe i że popularna forma krzyża jest późniejszą tradycją lub symbolem.
Po trzecie: „kontrargumenty” biblijne, które najczęściej się podnosi (tabliczka „nad głową”, „ślady po gwoździach”), nie rozstrzygają sprawy, bo nie zawierają danych o poprzeczce ani liczbie gwoździ.
Nowy Testament nie opisuje kształtu technicznie; istnieje udokumentowana tradycja interpretacyjna, która uważa, że mógł to być pal — i ta tradycja ma swoich konkretnych autorów i cytaty.
Źródła i cytowani autorzy
Henry Dana Ward, History of the Cross: the pagan origin, and idolatrous adoption and worship, of the image (1871).
E. W. Bullinger, The Companion Bible, Appendix 162: „The Cross and the Crucifixion”.
W. E. Vine, Expository Dictionary of New Testament Words, hasło „Cross, Crucify” (cytowane wydania internetowe).
John Denham Parsons, The Non-Christian Cross (1896).
Liddell–Scott–Jones (LSJ), hasło „σταυρός” (leksykon grecki)
Dodaj komentarz