Księga Nehemiasza przedstawia Jerozolimę jako miasto zniszczone, upokorzone i pozbawione należytej ochrony. Mury są w niej „przerwane”, a bramy spalone ogniem; odbudowa staje się więc nie tylko przedsięwzięciem budowlanym, ale także znakiem odrodzenia wspólnoty po katastrofie babilońskiej. Właśnie dlatego pytanie o archeologiczne tło tej relacji jest tak ważne. Nie chodzi jedynie o znalezienie jednego odcinka muru, który dałoby się podpisać nazwiskiem Nehemiasza, lecz o ustalenie, czy materialne dane z Jerozolimy okresu perskiego pasują do biblijnego obrazu miasta częściowo zrujnowanego, słabego demograficznie, ale stopniowo odbudowywanego i organizowanego na nowo. W tym właśnie sensie archeologia okazuje się dla Księgi Nehemiasza wyjątkowo interesująca.

Najpierw trzeba zauważyć rzecz podstawową: badacze są zgodni co do tego, że Jerozolima po zburzeniu przez Babilończyków w 586 r. p.n.e. nie wróciła od razu do dawnej skali i znaczenia. Okres perski pozostaje w archeologii miasta trudny, bo materiałów z tego czasu jest wyraźnie mniej niż z epoki monarchii judzkiej czy z okresów późniejszych. Właśnie ta skromność znalezisk była przez część badaczy interpretowana jako dowód, że Jerozolima w V wieku p.n.e. była niewielką, słabo zaludnioną osadą, a nie dużym, silnie ufortyfikowanym miastem. Israel Finkelstein w swoim znanym artykule argumentował, że dostępne dane nie potwierdzają obrazu wielkiej, rozległej i potężnej Jerozolimy, jaki niekiedy odczytywano z tekstu Nehemiasza. Jego głos jest ważny, bo przypomina, że archeologii nie wolno czytać przez pryzmat z góry przyjętych założeń.

Jednocześnie z tego sceptycznego stanowiska nie wynika wcale, że przekaz biblijny jest niewiarygodny. Przeciwnie: jeśli czyta się Księgę Nehemiasza uważnie, nie przedstawia ona miasta w pełni odbudowanego i potężnego, lecz raczej miasto wymagające pilnej naprawy, z ograniczonymi zasobami, narażone na nacisk sąsiadów i zmuszone do szybkiego działania. Taki obraz bardzo dobrze współgra z tym, co mówią nowsze odkrycia z Jerozolimy perskiej. Zarówno archeolodzy z Tel Awiwu, jak i Izraelskiego Urzędu Starożytności podkreślali przy publikacji perskich odcisków pieczęci z wykopalisk Givati, że znaleziska te są rzadkie właśnie dlatego, iż miasto po zniszczeniu było skromne, ale mimo to podejmowano wysiłki odbudowy administracji i normalnego funkcjonowania. To bardzo ważne: archeologia nie pokazuje pustki absolutnej, lecz trudne odrodzenie. Taki obraz jest dużo bliższy Księdze Nehemiasza niż tezie, że mamy do czynienia z czystą literacką fikcją.

Szczególnie istotne są właśnie odkrycia z Givati Parking Lot w Mieście Dawida. W 2020 roku ogłoszono znalezienie odcisku pieczęci i prowizorycznie wykonanego stempla, datowanych z dużym prawdopodobieństwem na okres perski. Znaleziono je w kontekście archeologicznym związanym z warstwami zalegającymi nad ruinami zniszczonego budynku z epoki babilońskiego najazdu. Badacze Yuval Gadot i Yiftah Shalev podkreślali, że znaleziska te sugerują próby przywrócenia systemów administracyjnych w mieście, mimo bardzo trudnej sytuacji po zniszczeniu. W praktyce oznacza to, że w Jerozolimie perskiej istniało jakieś zalążkowe życie urzędowe, zarządzanie zasobami i organizacja społeczna. Dla Księgi Nehemiasza to dane niezwykle cenne, bo pokazują, że nie mamy do czynienia z miejscem martwym, lecz z ośrodkiem, który — choć osłabiony — rzeczywiście funkcjonował i stopniowo się odbudowywał.

Do tego dochodzi ważny szczegół metodologiczny. Odkrycia perskie z Jerozolimy są nieliczne, ale właśnie dlatego mają dużą wagę. Archeolodzy zaznaczali, że znaleziska z dobrze uchwyconym kontekstem stratygraficznym z tej epoki są w mieście „niezwykle rzadkie”. Nie można więc powiedzieć, że archeologia dostarczyła ogromnej liczby spektakularnych obiektów z czasów Nehemiasza. Można natomiast powiedzieć coś bardziej precyzyjnego: każdy nowy, dobrze datowany materiał z okresu perskiego wzmacnia obraz Jerozolimy jako miasta realnie istniejącego, odbudowującego się i zachowującego struktury organizacyjne, a to jest dokładnie ten kierunek, którego należałoby się spodziewać po lekturze Ezdrasza i Nehemiasza.

Najtrudniejsze pytanie dotyczy oczywiście samych murów. Czy archeologia odkryła „mur Nehemiasza” w sensie ścisłym? Uczciwa odpowiedź brzmi: nie w sposób jednoznaczny i powszechnie uznany. W Jerozolimie odsłonięto wiele odcinków fortyfikacji, ale ich datowanie oraz przypisanie do konkretnych faz bywa sporne. Problem polega na tym, że mury miasta były przez stulecia naprawiane, nadbudowywane, przesuwane i wtórnie wykorzystywane. W konsekwencji bardzo rzadko można wskazać konkretny fragment i z pełną pewnością powiedzieć: ten odcinek został wzniesiony właśnie podczas akcji opisanej w Nehemiasza 3 i 6. Tego archeologia najczęściej nie potrafi zrobić.

Ale na tym nie kończy się sprawa. Istnieją bowiem mocne przesłanki, że w rejonie Miasta Dawida i Ofelu rzeczywiście korzystano z wcześniejszych systemów obronnych, naprawiano je, adaptowano lub częściowo przesuwano. Już wcześniejsze wykopaliska na wschodnim zboczu Miasta Dawida odsłoniły odcinki wschodniego muru miasta datowane ogólnie na epokę żelaza II–III, a więc tło fortyfikacyjne tego obszaru jest bezsporne. Z kolei Eilat Mazar argumentowała, że po zniszczeniach wcześniejszy system obronny mógł zostać wykorzystany i częściowo odbudowany przez społeczność powygnaniową, a szczególnie ważny miał być odcinek na grzbiecie ponad stromą doliną Cedronu. Ta propozycja nie jest przez wszystkich przyjmowana, ale nie jest też czystą fantazją oderwaną od danych terenowych. Opiera się na realnych relacjach przestrzennych pomiędzy ruinami wcześniejszych struktur, topografią miasta i późniejszymi fazami zabudowy.

Warto tu zwrócić uwagę na topografię, bo ona jest w Księdze Nehemiasza niezwykle ważna. Tekst nie opisuje odbudowy abstrakcyjnego „muru”, lecz mówi o konkretnych bramach, odcinkach, wieżach i grupach mieszkańców przypisanych do poszczególnych prac. Taki opis ma sens tylko wtedy, gdy autor zna realny układ miasta lub opiera się na tradycji bardzo bliskiej rzeczywistości topograficznej. Właśnie dlatego wielu badaczy, nawet jeśli dyskutuje nad skalą fortyfikacji, nie traktuje listy z Nehemiasza 3 jako zupełnej fikcji geograficznej. Dyskusja dotyczy raczej tego, jak dużą część wcześniejszego systemu odbudowano i jak rozumieć zasięg miasta perskiego, a nie tego, czy w ogóle istniał problem zniszczonych murów i ich naprawy.

Dodatkowym argumentem na rzecz historycznego rdzenia opowiadania jest to, że nowsze badania nad Jerozolimą pokazały ciągłość ważnych elementów miejskiej infrastruktury i zabudowy na obszarze Miasta Dawida. Badania publikowane przez Izraelski Urząd Starożytności wskazują, że wschodnie stoki miasta zawierają pozostałości rozbudowanych systemów obronnych i zabudowy z epoki judzkiej, które następnie zostały przerwane przez zniszczenie babilońskie. To właśnie na takim tle najlepiej rozumie się przedsięwzięcie Nehemiasza: nie jako budowę miasta od zera na pustym miejscu, lecz jako próbę ponownego uporządkowania i zabezpieczenia przestrzeni, która miała starszą, zniszczoną infrastrukturę. To jest zgodne z samym tekstem biblijnym, w którym chodzi przede wszystkim o „naprawę”, „zamknięcie wyłomów” i odbudowę bram spalonych ogniem.

Trzeba też powiedzieć kilka słów o Ofelu. W tym rejonie odkryto znaczące elementy fortyfikacyjne i monumentalne pozostałości z wcześniejszych epok, zwłaszcza z okresu monarchii judzkiej. Sama Eilat Mazar widziała w części znalezisk na Ofelu możliwe nawiązania do topografii znanej z Księgi Nehemiasza, w tym do okolic tzw. Bramy Wodnej. Te identyfikacje pozostają dyskutowane i nie można ich przedstawiać jako pewnik. Jednak nawet jeśli odrzuci się najbardziej śmiałe identyfikacje, pozostaje fakt podstawowy: obszar wymieniany w Księdze Nehemiasza jako istotny dla odbudowy i zamieszkany przez służbę świątynną rzeczywiście jest obszarem bogatym w relikty obronne i administracyjne, a więc nie jest to topografia wymyślona przy biurku wiele stuleci później.

Na korzyść historyczności szerszego tła działa również to, że najnowsze badania nad Jerozolimą coraz wyraźniej pokazują, iż rozwój i obwarowanie miasta w epoce judzkiej były bardziej złożone, niż wcześniej sądzono. Badania opublikowane w 2024 roku i omówione przez instytucje związane z wykopaliskami w Mieście Dawida wskazywały, że część wschodniego systemu obronnego może być starsza, niż tradycyjnie zakładano, a więc miasto wchodziło w okres zniszczenia babilońskiego z bardziej rozbudowaną infrastrukturą niż minimalistyczne modele dawniej sugerowały. Dla czasu Nehemiasza jest to ważne o tyle, że społeczność powygnaniowa nie działała w próżni; miała przed sobą realne pozostałości wcześniejszego miasta, które można było oczyszczać, naprawiać i wtórnie wykorzystywać. To dobrze tłumaczy zarówno biblijny język odbudowy, jak i archeologiczne ślady porządkowania ruin oraz ponownego użycia starszych struktur.

Właśnie w tym miejscu widać najlepiej, jak należy formułować tezę o zgodności archeologii z Biblią. Nie byłoby naukowo poprawne napisać, że archeologia „udowodniła każdy szczegół” Księgi Nehemiasza. Ale równie niepoprawne byłoby stwierdzenie, że nie daje ona tej księdze żadnego wsparcia. Dane z Jerozolimy wskazują na trzy rzeczy naraz: po pierwsze, rzeczywiste zniszczenie miasta przez Babilończyków; po drugie, skromny, ale realny okres odbudowy i ponownej organizacji w epoce perskiej; po trzecie, istnienie trudnego do rozplątania, lecz niewątpliwego tła fortyfikacyjnego, które odpowiada sytuacji miasta wymagającego naprawy obwarowań. To nie jest mało. W gruncie rzeczy jest to właśnie to, czego należałoby oczekiwać, gdyby relacja Nehemiasza miała historyczny rdzeń.

Dlatego najuczciwiej będzie ująć wniosek tak: archeologia nie daje dziś prostego „napisu na murze” z imieniem Nehemiasza, ale coraz lepiej potwierdza realia, w których jego misja ma sens. Jerozolima po 586 r. p.n.e. była miastem okaleczonym, ale nie martwym. Istniały tam struktury życia, administracji i zalążki odbudowy. Znaleziska z okresu perskiego są skromne, lecz zgodne z obrazem miasta, które dopiero wraca do funkcjonowania. Topografia obszaru Miasta Dawida i Ofelu, obecność wcześniejszych fortyfikacji oraz ślady ponownego zagospodarowywania ruin sprawiają, że biblijny opis odbudowy murów nie wygląda jak późna legenda bez zakorzenienia w realnym pejzażu miasta. Przeciwnie — wiele wskazuje na to, że przekaz biblijny zachowuje pamięć o rzeczywistym procesie odbudowy Jerozolimy, nawet jeśli nie każdy jego detal da się dziś przypisać do konkretnego kamienia.

Źródła

Israel Finkelstein, “Jerusalem in the Persian (and Early Hellenistic) Period and the Wall of Nehemiah”, Journal for the Study of the Old Testament 32.4 (2008).

Ortal Chalaf, Joe Uziel, “Jerusalem, City of David”, Hadashot Arkheologiyot / Excavations and Surveys in Israel 132 (2020), wstępny raport z wykopalisk na wschodnim zboczu Miasta Dawida.

Friends of the Israel Antiquities Authority, “A seal and a seal impression discovered in the City of David bears witness to the restoration of the city in the period of Ezra and Nehemiah” (30 czerwca 2020).

City of David / Israel Antiquities Authority / Tel Aviv University, “Seal imprint from the time of Ezra and Nehemiah” (21 marca 2024).

The Times of Israel, “2,500-year-old seals may show Jews rebuilding Jerusalem after 1st Temple exile” (30 czerwca 2020), streszczające wypowiedzi Yiftaha Shaleva i Yuvala Gadota o znaleziskach z Givati.

Hebrew University of Jerusalem / EurekAlert, “Hebrew University archaeologist discovers Jerusalem city wall from tenth century B.C.E.” (22 lutego 2010), o fortyfikacjach na Ofelu i ich znaczeniu dla topografii starożytnej Jerozolimy.

Biblical Archaeology Society, “Nehemiah—The Man Behind the Wall”, artykuł popularnonaukowy omawiający interpretację Eilat Mazar i topografię odbudowy.

Embassy of Israel / omówienie badań nad Miastem Dawida, “New study in the City of David sheds light on events mentioned in the Bible” (2 maja 2024), podsumowujące nowsze wyniki datowań i badań nad rozwojem oraz fortyfikacjami Jerozolimy.