Jerycho, znane archeologom jako Tell es-Sultan, jest jednym z najważniejszych stanowisk archeologicznych świata. To miejsce wyjątkowe nie dlatego, że pojawia się w Biblii, ale dlatego, że zawiera jedną z najdłuższych i najlepiej udokumentowanych sekwencji osadniczych w historii ludzkości – od epoki kamienia po czasy historyczne.
Gdzie leży biblijne Jerycho?
Tell es-Sultan znajduje się w Dolinie Jordanu, około 10 km na północny zachód od Morza Martwego, w jednym z najniżej położonych obszarów zamieszkałych na Ziemi (ok. 250 m p.p.m.). Jest to klasyczny tell – wzgórze utworzone przez tysiące lat nawarstwiania się ruin kolejnych osad.
Stanowisko obejmuje:
- okres preceramicznego neolitu (PPNA i PPNB),
- epokę brązu (wczesną, środkową i późną),
- epokę żelaza,
- fazy opuszczenia i ponownego zasiedlenia.
Najstarsze ufortyfikowane osiedle świata
Jednym z najważniejszych odkryć w Jerychu są pozostałości osad z X–IX tysiąclecia p.n.e. Archeolodzy odkryli tam:
- kamienne domy o planie okrągłym,
- masywny mur kamienny,
- monumentalną wieżę o wysokości ok. 8,5 m (datowaną na ok. 8000 p.n.e.).
Te znaleziska sprawiły, że Jerycho często określa się jako najstarsze ufortyfikowane osiedle świata. Nie ma to jednak związku z wydarzeniami biblijnymi — pokazuje natomiast, że miejsce to było zamieszkiwane i strategiczne na długo przed powstaniem jakichkolwiek tekstów pisanych.
Historia wykopalisk archeologicznych w Jerychu
Charles Warren (1868)
Pierwsze badania miały charakter rozpoznawczy i nie dostarczyły pełnej stratygrafii, ale potwierdziły ogromny potencjał stanowiska.
John Garstang (1930–1936)
Brytyjski archeolog John Garstang przeprowadził pierwsze systematyczne wykopaliska. Odkrył:
- mury miejskie,
- zabudowę mieszkalną,
- wyraźne warstwy zniszczenia i spalenizny.
Garstang datował jedno z głównych zniszczeń miasta na późną epokę brązu i uważał, że może ono odpowiadać opisowi zdobycia Jerycha znanemu z Biblii. Jego wnioski były szeroko znane, lecz opierały się na metodach dostępnych w latach 30. XX wieku.
Kathleen M. Kenyon (1952–1958)
Prawdziwym przełomem były badania Kathleen Kenyon, jednej z najwybitniejszych archeolożek XX wieku. Zastosowała ona nowoczesną metodę ścisłej stratygrafii, która pozwoliła bardzo precyzyjnie rozróżnić kolejne fazy osadnicze.
Jej kluczowe ustalenia:
- główne zniszczenie ufortyfikowanego miasta (tzw. City IV) nastąpiło około 1550 p.n.e., pod koniec środkowej epoki brązu,
- po tym wydarzeniu miasto przez dłuższy czas było słabo zasiedlone lub opuszczone,
- brak wyraźnych śladów dużego, ufortyfikowanego miasta w późnej epoce brązu.
Raporty Kenyon (Excavations at Jericho) do dziś stanowią podstawę naukowej chronologii stanowiska.
Co dokładnie odkryto w warstwach epoki brązu?
Mury i fortyfikacje
- masywne mury kamienne i ceglane,
- wały ziemne,
- pozostałości bram.
Zniszczenia
- zawalone fragmenty murów,
- grube warstwy popiołu,
- spalone budynki.
Przerwy osadnicze
- okresy, w których miasto było niemal całkowicie opuszczone,
- brak ciągłości intensywnego osadnictwa w niektórych fazach.
Są to twarde fakty archeologiczne, niezależne od interpretacji religijnych.
Datowanie radiowęglowe (C-14)
W latach 90. XX wieku przeprowadzono niezależne badania radiowęglowe próbek z wykopalisk Kenyon (H.J. Bruins, J. van der Plicht). Analizowano:
- ziarna zbóż,
- próbki krótkotrwałe,
- węgiel drzewny.
Wyniki:
- potwierdziły zniszczenie miasta w połowie II tysiąclecia p.n.e.,
- zawęziły ramy czasowe znane ze stratygrafii,
- nie pozwoliły jednoznacznie powiązać warstw z konkretnym wydarzeniem historycznym.
Nowe badania (XXI wiek)
Od 2015 roku prowadzone są kolejne badania międzynarodowe (m.in. pod kierownictwem Lorenzo Nigro z Uniwersytetu Rzymskiego „La Sapienza”). Tzw. interim reports z lat 2019–2023:
- uzupełniają sekwencję epoki brązu i żelaza,
- dostarczają nowych dat radiowęglowych,
- potwierdzają złożoną historię zniszczeń i odbudów.
W 2023 roku Tell es-Sultan został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO, głównie ze względu na znaczenie prehistoryczne, ale także wyjątkową ciągłość osadniczą.
Co archeologia może powiedzieć na pewno?
Na podstawie aktualnego stanu badań można stwierdzić, że:
- Jerycho istniało jako miasto i było ufortyfikowane.
- Miasto było wielokrotnie niszczone i odbudowywane.
- Istnieją wyraźne ślady gwałtownego zniszczenia w epoce brązu.
- Datowanie tych zniszczeń mieści się w II tysiącleciu p.n.e.
- Archeologia nie jest w stanie jednoznacznie przypisać konkretnej warstwy jednemu wydarzeniu literackiemu.
To uczciwy konsensus naukowy.
Czy archeologia potwierdza lub obala Biblię?
Najbardziej rzetelna odpowiedź brzmi:
Archeologia Jerycha ani jednoznacznie nie potwierdza, ani jednoznacznie nie obala przekazu biblijnego.
Archeologia bada:
- warstwy,
- procesy,
- daty i materiały.
Bibliografia i źródła
- Kathleen M. Kenyon, Excavations at Jericho, British School of Archaeology in Jerusalem
- John Garstang, The Story of Jericho, London
- H.J. Bruins, J. van der Plicht, “Radiocarbon Dating the Destruction of Jericho”, Radiocarbon
- Bryant G. Wood, “Did the Israelites Conquer Jericho?”, Biblical Archaeology Review (1990)
- Lorenzo Nigro et al., Tell es-Sultan / Jericho Interim Reports (2019–2023)
- UNESCO, Ancient Jericho / Tell es-Sultan – World Heritage List
Dodaj komentarz