Biblia nie powstała jako jedna książka napisana w jednym miejscu i w krótkim czasie. To zbiór ksiąg, które były spisywane stopniowo w różnych epokach, a następnie przekazywane, kopiowane i tłumaczone. Z czasem ukształtował się też kanon, czyli zestaw ksiąg uznawanych w danej wspólnocie za należące do Biblii.
Warto od razu rozróżnić dwie płaszczyzny. Jedna to historia powstawania i przekazu tekstu: kiedy i w jakiej formie pisano księgi, jak je kopiowano, jak wyglądały tłumaczenia i jak kształtował się kanon. Druga to to, co Biblia mówi o sobie – czyli perspektywa wiary zawarta w samych pismach. Te dwie rzeczy nie muszą się wykluczać, ale nie należy ich mieszać. Poniższy artykuł opisuje przede wszystkim stronę historyczną.
Od przekazu ustnego do spisania
W świecie starożytnym przekaz ustny był naturalnym sposobem utrwalania pamięci o wydarzeniach, prawach, genealogiach czy pieśniach. W wielu kulturach to, co istotne, bywało najpierw zapamiętywane i przekazywane, a dopiero później spisywane.
Spisywanie ksiąg Biblii Hebrajskiej i troska o dokładność przekazu
Księgi Biblii Hebrajskiej (często nazywane Starym Testamentem) powstawały w długim okresie historii Izraela. Spisywano je na zwojach, kopiowano i wykorzystywano w nauczaniu. Przekaz tekstu był ważny, a z biegiem czasu narastała troska, by zachować jego brzmienie jak najdokładniej.
W późniejszych wiekach szczególną rolę w utrwaleniu tradycyjnego tekstu hebrajskiego odegrali masoreci – żydowscy uczeni i kopiści działający mniej więcej od VI do X wieku n.e. Źródła encyklopedyczne opisują, że ich praca obejmowała m.in. system znaków samogłoskowych i not masoreckich, które pomagały zachować ustaloną lekturę i wymowę tradycyjnego tekstu.
To ważna informacja faktograficzna: w historii przekazu Biblii Hebrajskiej widoczna jest tradycja, która dążyła do standaryzacji i skrupulatności, a nie do swobodnych przeróbek.
Qumran i Zwoje znad Morza Martwego jako bardzo wczesne świadectwa tekstu
Jednym z najważniejszych odkryć dla historii tekstu Biblii Hebrajskiej są Zwoje znad Morza Martwego (odkrycia z rejonu Qumran). Wśród nich znajduje się tzw. Wielki Zwój Izajasza, szczególnie znany dlatego, że zawiera niemal cały tekst Księgi Izajasza.
Cyfrowa kolekcja Muzeum Izraela podaje, że zwój bywa datowany na około 125 r. p.n.e. i jest o około tysiąc lat starszy niż najstarsze rękopisy Biblii Hebrajskiej znane wcześniej.
Zwoje z Qumran dają bardzo wczesny punkt odniesienia do porównań w badaniach nad historią tekstu. Uczciwie trzeba też pamiętać, że materiały z Qumran pokazują istnienie różnych tradycji tekstowych i wariantów, co jest naturalne w świecie rękopisów.
Tłumaczenia Biblii i rola Septuaginty
Gdy język grecki stał się językiem dominującym w świecie śródziemnomorskim, powstawały przekłady ksiąg biblijnych. Najsłynniejszy i najwcześniejszy zachowany grecki przekład ksiąg Biblii Hebrajskiej to Septuaginta (LXX).
Źródła encyklopedyczne wskazują, że tradycja łączy początki przekładu Prawa (Pięcioksięgu) z czasami Ptolemeusza II (III w. p.n.e.), a sam przekład rozwijał się stopniowo. W praktyce „Septuaginta” to nie jedna księga, lecz nazwa obejmująca przekłady różnych ksiąg powstające w pewnym procesie.
To kolejny element historii powstawania Biblii w sensie jej funkcjonowania: tekst nie tylko był spisywany i kopiowany, lecz także przenoszony do nowych języków, aby mógł być czytany przez kolejne wspólnoty.
Nowy Testament: powstawanie pism i ich obieg w pierwszych wspólnotach
Księgi Nowego Testamentu powstawały w I wieku n.e. – obejmują listy kierowane do zborów i osób, relacje ewangeliczne oraz inne pisma używane w nauczaniu. Wczesne wspólnoty chrześcijańskie kopiowały te teksty i przekazywały je dalej, co z czasem doprowadziło do powstania szerokiej tradycji rękopiśmiennej.
Naturalnym skutkiem obiegu rękopisów są warianty tekstu: od drobnych różnic w pisowni czy szyku zdania po bardziej zauważalne różnice w niektórych miejscach. Rzetelne ujęcie jest tu proste: wielość rękopisów to z jednej strony wyzwanie, z drugiej ogromna wartość (bo porównania pozwalają lepiej oceniać historię przekazu).
Współczesne badania nad greckimi rękopisami Nowego Testamentu prowadzą m.in. wyspecjalizowane ośrodki, takie jak Institut für Neutestamentliche Textforschung (INTF) w Münster, znany z katalogowania tradycji manuskryptów NT i prac nad tekstem krytycznym.
Kanon: kiedy ustaliło się, które księgi należą do Biblii
Samo istnienie pism nie oznacza jeszcze, że wszystkie w równym stopniu uznawano za kanoniczne. Z czasem pojawiła się potrzeba uporządkowania tego, które księgi mają status normatywny. Źródła historyczne podkreślają, że uznanie 27 ksiąg Nowego Testamentu jako kanonu było procesem stopniowym, a w IV wieku widać już bardzo wyraźne świadectwa listy odpowiadającej dzisiejszemu zestawowi ksiąg.
Ciekawym faktem, który pokazuje „żywy” charakter obiegu tekstów w starożytności, jest to, że w ważnym kodeksie z IV wieku – Codex Sinaiticus – obok ksiąg Nowego Testamentu znajdują się również pisma, które później nie weszły do kanonu (np. „List Barnaby”). To nie „obalenie Biblii”, lecz świadectwo, że w pewnych środowiskach czytano szerszy zestaw pism, zanim kanon utrwalił się jednoznacznie w powszechnej praktyce.
Co Biblia mówi o swoim pochodzeniu
Obok faktów historycznych Biblia zawiera też własne stwierdzenia o naturze Pisma. Dwa często przywoływane wersety brzmią:
„Całe Pismo jest natchnione przez Boga…” (2 Tymoteusza 3:16)
„Ludzie mówili od Boga, gdy byli prowadzeni przez ducha świętego.” (2 Piotra 1:21)
Te wypowiedzi pokazują, jak Biblia sama rozumie swoje pochodzenie. Natomiast fakt historyczny jest taki, że teksty były spisywane, kopiowane i przekazywane w realnych warunkach świata starożytnego – przez autorów, kopistów, tłumaczy oraz wspólnoty, które je przechowywały.
Pytania i odpowiedzi
Czy Biblia została „napisana w jednym czasie”?
Nie. Biblia to zbiór ksiąg powstających etapami. Poszczególne teksty były spisywane w różnych okresach, w różnych środowiskach i w odpowiedzi na konkretne potrzeby wspólnot. Z czasem księgi zaczęto gromadzić, kopiować i porządkować w większy zbiór.
Czy mamy dziś oryginalne rękopisy autorów biblijnych?
Nie posiadamy pierwotnych rękopisów. Zamiast tego mamy tradycję rękopiśmienną: odpisy, kodeksy i zwoje. W przypadku Biblii Hebrajskiej bardzo wczesnym świadectwem są zwoje z Qumran, w tym Wielki Zwój Izajasza datowany w opisach muzealnych na ok. 125 r. p.n.e.
Czy różnice między rękopisami oznaczają, że „Biblia została zmieniona”?
Różnice (warianty) są normalne w świecie rękopisów. Rzetelnie można powiedzieć tyle: im więcej zachowanych rękopisów, tym więcej materiału do porównań – a porównania pozwalają lepiej rozumieć historię przekazu. Badaniem tradycji rękopisów zajmują się wyspecjalizowane ośrodki, takie jak INTF w Münster.
Czym jest Septuaginta i dlaczego jest ważna?
Septuaginta (LXX) to wczesny grecki przekład ksiąg Biblii Hebrajskiej, związany z potrzebami greckojęzycznych Żydów świata hellenistycznego. Źródła opisują ją jako przekład rozwijany stopniowo, a tradycja łączy początki tłumaczenia Prawa z III w. p.n.e.
Kiedy ustalono kanon Nowego Testamentu?
Proces był stopniowy, a IV wiek przynosi bardzo wyraźne świadectwa listy 27 ksiąg zgodnej z dzisiejszym kanonem. Jednocześnie historia rękopisów pokazuje, że w pewnych kodeksach pojawiały się też pisma czytane lokalnie, które ostatecznie nie weszły do kanonu (np. w Codex Sinaiticus).
Źródła
- Wielki Zwój Izajasza (datowanie i opis): cyfrowa kolekcja Muzeum Izraela / Dead Sea Scrolls.
- Masoreci i tekst masorecki (ramy czasowe, charakter pracy): Encyclopaedia Britannica.
- Septuaginta (tło historyczne, proces przekładu): Encyclopaedia Britannica.
- Kanon NT i etapowość uznawania ksiąg (ujęcie historyczne) oraz informacje o Codex Sinaiticus i dodatkach w kodeksach: Encyclopaedia Britannica.
- INTF Münster (katalogowanie i badania rękopisów greckich NT): strona instytutu.
Dodaj komentarz