Zwoje znad Morza Martwego należą do najważniejszych odkryć archeologicznych XX wieku. Od momentu ich odnalezienia w połowie lat 40. XX wieku stanowią kluczowe źródło do badań nad tekstem biblijnym oraz judaizmem okresu Drugiej Świątyni.
W 2025 roku opublikowano jednak badanie, które ponownie zwróciło uwagę badaczy na ich chronologię. Zespół kierowany przez Mladena Popovicia zaproponował nowe podejście do datowania rękopisów, łącząc analizę radiowęglową z metodami sztucznej inteligencji. Wyniki sugerują, że część zwojów może być starsza, niż wcześniej sądzono.
Na czym polega nowe badanie
Podstawą opublikowanego w 2025 roku badania było połączenie dwóch niezależnych metod:
– datowania radiowęglowego (^14C),
– analizy stylu pisma (paleografii) wspomaganej przez model komputerowy.
Badacze wykorzystali model nazwany Enoch, który analizuje kształty liter i porównuje je z rękopisami o znanym wieku. Co istotne, model nie opierał się na przypadkowych danych, lecz został „wytrenowany” na rękopisach, dla których uzyskano wiarygodne datowanie radiowęglowe.
W praktyce przebieg badania wyglądał następująco:
– przeprowadzono datowanie ^14C dla 30 rękopisów,
– 27 wyników uznano za wiarygodne,
– 24 rękopisy posłużyły jako baza do nauki modelu,
– model zastosowano następnie do 135 rękopisów bez wcześniejszego datowania.
Średni margines błędu wyniósł około 30 lat, co w badaniach nad starożytnymi rękopisami jest wynikiem znaczącym.
Źródło: Popović et al., PLOS One, 2025.
Co wynika z tych badań
Najważniejszy wniosek badaczy można streścić następująco:
część rękopisów znad Morza Martwego może być starsza, niż wynikało z wcześniejszych analiz paleograficznych.
To istotna obserwacja, ponieważ dotychczasowe datowanie wielu zwojów opierało się głównie na stylu pisma. Nowe badanie pokazuje, że ten sposób datowania — choć użyteczny — może niekiedy prowadzić do zbyt późnych przypisań.
Szczególnie ważne jest to, że:
– niektóre style pisma mogły pojawić się wcześniej, niż dotąd sądzono,
– różne style mogły współistnieć przez dłuższy czas,
– rozwój pisma nie był tak liniowy, jak zakładano.
Przykład: rękopis Księgi Daniela (4Q114)
Jednym z najczęściej omawianych przykładów w badaniu jest rękopis oznaczony jako 4Q114, zawierający fragmenty Księgi Daniela.
Datowanie radiowęglowe wskazuje zakres około:
230–160 rok p.n.e.
Zakres ten nachodzi na okres, z którym wielu badaczy wiąże końcową redakcję tej księgi.
Co jest faktem:
– rękopis 4Q114 może pochodzić z bardzo wczesnego okresu,
– jest to jedna z najstarszych znanych kopii tej księgi.
Przykład: Księga Kaznodziei
Podobną uwagę badacze zwracają na rękopis 4Q109, zawierający fragmenty Księgi Kaznodziei.
Model wskazał możliwość datowania sięgającego nawet III wieku p.n.e.
Autorzy sugerują, że może to oznaczać bardzo wczesne rozpowszechnienie tej księgi. Jednocześnie należy podkreślić:
– jest to wynik modelu statystycznego,
– wymaga dalszego potwierdzenia,
– nie stanowi powszechnie przyjętego konsensusu naukowego.
Co to oznacza dla badań nad Biblią
Nowe badanie ma istotne znaczenie w trzech obszarach:
1. Datowanie rękopisów
Pokazuje, że część zwojów może być starsza niż dotąd zakładano.
2. Historia tekstu biblijnego
Sugeruje, że niektóre księgi mogły krążyć w formie rękopiśmiennej wcześniej, niż sądzono.
3. Rozwój pisma hebrajskiego
Wskazuje, że style pisma rozwijały się bardziej złożenie, niż dotąd przyjmowano.
Autorzy badania wyraźnie podkreślają, że ich wyniki mają swoje ograniczenia:
– liczba rękopisów użytych do trenowania modelu jest nadal ograniczona,
– datowanie radiowęglowe daje zakresy, a nie dokładne daty,
– część wyników może wymagać reinterpretacji w przyszłości.
Dlatego uczciwe podejście wymaga podkreślenia:
to nie jest ostateczne rozstrzygnięcie, lecz ważny krok w badaniach.
Wniosek
Istnieją mocne przesłanki, że część rękopisów może być starsza, niż wcześniej sądzono — ale zakres tej zmiany i jej znaczenie nadal są przedmiotem badań.
To przykład, jak współczesna nauka stopniowo, krok po kroku, doprecyzowuje naszą wiedzę o świecie starożytnym.
Źródła
– M. Popović i in., Dating ancient manuscripts using radiocarbon and AI-based writing style analysis, PLOS One, 2025
– University of Groningen, komunikat naukowy, 2025
– European Research Council (ERC), materiały projektu badawczego, 2025
Dodaj komentarz